Kennisbank Invasieve exoten

  • rapport

    Eetgedrag van koeien in een ‘kalf-bij-de-koe’ systeem

    Deze publicatie is een resultaat van het onderzoek 'Koe bij het kalf op melkveebedrijven: gevolgen voor koe, kalf, veehouder en milieu', (mede)gefinancierd door ZuivelNL. In ‘kalf-bij-de-koe’ (KbK) systemen blijven koeien gedurende een langere periode samen met hun kalf of met één of meer pleegkalveren. Dit in tegenstelling tot conventionele melkveehouderijsystemen, waar het kalf meestal kort na de geboorte van de moeder wordt gescheiden. In KbK-systemen kan het langer samenblijven van koe en kalf leiden tot veranderingen in gedrag van de koe, doordat zij tijd besteden aan maternale gedragingen zoals zogen en contact hebben met het kalf. Gedragspatronen van dieren ontstaan uit een samenspel tussen interne factoren, zoals motivatie en fysiologie, en externe factoren, zoals huisvesting, aanwezigheid van soortgenoten en management (Kok et al., 2017). Naast maternale gedragingen kunnen ook stressvolle gebeurtenissen zoals het spenen en scheiden van koe en kalf invloed hebben op het gedrag (Weary et al., 2008; Johnsen et al., 2024) en kunnen de voeropname van koeien verstoren (van Zyl et al., 2025a; ook in het bijbehorende Nederlandstalige rapport: van Zyl et al., 2025b). De stress veroorzaakt door spenen en scheiden op latere leeftijd, zoals in KbK-systemen, kan worden verminderd door het spenen los te koppelen van het scheiden, bijv. door het gebruik van een modulair hekwerk (in het Engels: fence-line weaning; Wenker et al., 2022). Hierdoor blijft het contact tussen koe en kalf mogelijk, terwijl het zogen geleidelijk kan worden afgebouwd. Het doel van deze studie was om het eetgedrag van koeien in een KbK-systeem met robotmelken te onderzoeken gedurende de periodes van zogen (0-12 weken na afkalven; WIM), geleidelijk spenen (13- 14 WIM) en na scheiden (15-17 WIM), en om deze te vergelijken met koeien, waar koe en kalf kort na geboorte gescheiden zijn.

  • rapport

    Groei en stofwisseling van kalveren in een ‘kalf-bij-de-koe’ systeem met geleidelijk spenen en scheiden

    Deze publicatie is een resultaat van het onderzoek 'Koe bij het kalf op melkveebedrijven: gevolgen voor koe, kalf, veehouder en milieu', (mede)gefinancierd door ZuivelNL. In ‘kalf-bij-de-koe’ (KbK; cow-calf contact, CCC) systemen blijven kalveren langer bij hun moeder of bij een pleegkoe dan in conventionele melkveehouderijsystemen, waar het scheiden van moederkoe en kalf kort na de geboorte gebruikelijk is. Een uitdaging binnen KbK-systemen is de vaak gelijktijdige scheiden en spenen op latere leeftijd, wat stressvol is voor koe en kalf (Bertelsen & Jensen, 2023). Een mogelijke oplossing om de stress bij het spenen te verminderen is om het spenen en scheiden los te koppelen, bv. door het gebruik van een modulair hekwerk (‘fence-line weaning’; Wenker et al., 2022). Door dit hekwerk worden koe en het kalf fysiek van elkaar gescheiden terwijl contact nog steeds mogelijk is en het wel of niet kunnen zogen kan worden gereguleerd. Op deze manier kan het zogen geleidelijk worden afgebouwd, wat de stressrespons vermindert en mogelijk gunstig is voor de groei en gezondheid van het kalf. De groei van kalveren in een KbK-systeem is beter vóór het spenen, in vergelijking met conventioneel gehouden kalveren (Wenker et al., 2022). Na het spenen is de groei van KbK-kalveren juist vaak lager, hoewel dat niet blijkt uit alle onderzoeken (Meagher et al., 2019). De betere groei voor spenen wordt wel toegeschreven aan een hogere melkopname van kalveren in een KbK-systeem. De verwachting is dat de hogere melkopname en daaraan gerelateerde groeipatroon voor spenen ook gevolgen voor de stofwisseling van het kalf hebben. Er is echter weinig onderzoek gedaan op dit vlak in KbK-systemen. Het doel van deze studie was om de groei en de stofwisseling van kalveren in een KbK-systeem met geleidelijk spenen en scheiden te vergelijken met conventioneel gehouden kalveren.

  • rapport

    Meten wat je niet melkt: Methoden om melkproductie van koeien in een ‘kalf-bij-de-koe’ systeem te schatten

    Deze publicatie is een resultaat van het onderzoek 'Koe bij het kalf op melkveebedrijven: gevolgen voor koe, kalf, veehouder en milieu', (mede)gefinancierd door ZuivelNL. In ‘kalf-bij-de-koe’ (KbK) systemen blijven kalveren gedurende een langere periode bij hun moeder of bij een pleegkoe. Dit in tegenstelling tot conventionele melkveehouderijsystemen, waar het kalf meestal kort na de geboorte van de moeder wordt gescheiden. Omdat kalveren in een KbK-systeem zogen bij hun moeder, en soms ook bij andere koeien, is de opbrengst in de melktank gedurende de zoogperiode lager dan in een conventioneel systeem (Van Zyl et al., 2025a; b). De hoeveelheid melk die zogende kalveren opdrinken is niet direct meetbaar maar kan bijvoorbeeld worden geschat via wegen van kalveren voor en na ieder zoogbeurt. Inzicht in totale melkproductie van KbK-koeien is nodig voor de fokwaardeschatting of voor economische en milieu-analyses, bijvoorbeeld bij berekeningen van de uitstoot van broeikasgassen, die vaak per eenheid melk wordt uitgedrukt (Knierim et al., 2020; Mogensen et al., 2022). Wanneer de totale melkproductie echter niet kan worden meegenomen, leidt dit tot een onderschatting van de fokwaarde of een overschatting van de uitstoot van broeikasgassen per eenheid melk. Het doel van deze studie was om de totale dagelijkse melkproductie van melkkoeien met onbeperkt koe-kalf- contact te schatten, met behulp van twee verschillende methoden gebaseerd op (1) energie-opname en melkgift van de koe, en (2) kalvergroei, met een daaruit geschatte dagelijkse melkopname.

  • rapport

    Sociaal-economische effecten van het Programma Stikstofreductie en Natuurverbetering : gevolgen voor arbeid en materiële welvaart

    Onderzoek naar sociaal-economische effecten van bronmaatregelen van het Programma Stikstof en Natuurverbetering op de thema’s materiële welvaart en arbeid. De effecten op de toegevoegde waarde, omzet, productievolumes en werkgelegenheid in het veehouderijcomplex zijn berekend en vooralsnog beperkt op nationaal niveau. De economische consequenties voor de sector als geheel inclusief aanverwante ketenpartijen zijn daarom ook beperkt. Lokaal kunnen de gevolgen voor gemeenten met een omvangrijk agrarisch cluster wel groter zijn.

  • artikel

    Paratuberculose kan jaren blijven sluimeren : serie gezondheid : paratuberculose

    Jarenlang oogt alles normaal in de stal. De koeien staan rustig te eten, de melkproductie lijkt op peil en het jongvee dartelt in de stal. Maar onder die schijnbare rust kan paratuberculose zich ongemerkt verspreiden. Tegen de tijd dat de eerste koe zichtbaar ziek wordt, kan de infectiedruk al hoog zijn.

  • rapport

    Het kalf in een dierwaardige veehouderij. Hoe dan? Praktijkervaringen, noodzakelijke stappen en beleidsaanbevelingen

    Onderzoek - Nederland is de grootste producent van kalfsvlees in Europa, terwijl de binnenlandse consumptie relatief laag blijft. Meer dan 90% van het kalfsvlees wordt geëxporteerd. Om deze productie in stand te houden, worden jaarlijks meer dan 700.000 kalveren geïmporteerd, die vaak al na 14 dagen na de geboorte op lange transporten worden gezet. De sector kampt met structurele problemen op het gebied van dierenwelzijn, diergezondheid en milieu, terwijl de economische voordelen voor Nederland beperkt zijn. Een Kamermeerderheid vindt de huidige omvang en werkwijze van de kalversector onhoudbaar en is van mening dat deze beter in balans moet worden gebracht met de Nederlandse melkveehouderij. Ook maatschappelijke druk, evenals de doelstellingen op het gebied van dierwaardigheid, stikstof, klimaat en de eiwittransitie, versterken de urgentie van verandering. Dit rapport richt zich op routes om te komen tot een dierwaardige rundveehouderij in Nederland en bouwt voort op de scenariostudie Kalverketen die in 2021 is uitgevoerd in opdracht van het ministerie LNV. Zowel scenario’s voor het anders inrichten van de kalverketen als de AMvB dierwaardige veehouderij (melkvee/kalveren) zijn getoetst aan de wetenschappelijke definitie van dierwaardigheid. Interviews met pionierende veehouders en ketenspelers geven inzicht in hoe zij in de praktijk invulling geven aan essentiële elementen van een dierwaardige manier van runderen en kalveren houden, zoals weidegang, vrijloopstallen, kalf bij koe en eigen jongveeopfok. Dit rapport toont dat de voorliggende wetgeving (AMvB) Dierwaardige Veehouderij vooralsnog onvoldoende waarborgen biedt om in 2040 te komen tot een dierwaardige kalverhouderij. Tegelijkertijd is er een groeiende, zij het nog relatief kleine, beweging van ketenspelers en veehouders die inzetten op dierwaardige rundveehouderij. Hun inspanningen en methodieken vormen belangrijke aanknopingspunten voor het op gang brengen van een transitie in de hele sector. Het is hierbij van belang niet te denken in termen van revolutie, maar van evolutie: door bestaande initiatieven uit te breiden en verder te ontwikkelen kan de sector geleidelijk in de gewenste richting groeien: een duurzame en dierwaardige kalver- en rundveesector.

  • rapport

    Nulmeting ten behoeve van de werkplaats 'dieren in natuurlijke systemen' van het convenant ‘stappen naar een dierwaardige veehouderij’

    In opdracht van het ministerie LVVN en in samenwerking met Caring Farmers en de Dierenbescherming hebben Connecting Agri & Food en Wageningen Social and Economic Research een onderzoek uitgevoerd naar het aantal bedrijven en aantal dieren dat voldoet aan geselecteerde Kritische Prestatie Indicatoren (KPI) en bijbehorende drempelwaardes die betrekking hebben op een dierwaardige veehouderij. Daartoe hebben de Dierenbescherming en Caring Farmers KPI’s opgesteld in het kader van de werkplaats 'dieren in natuurlijke systemen' van het convenant ‘Stappen naar een dierwaardige veehouderij’. Daarnaast zijn aanvullend nog andere KPI’s geselecteerd. Het onderzoek heeft betrekking op vleeskuikens, leghennen, varkens, melkvee en vleeskalveren. Landbouwhuisdieren worden gehouden onder verschillende keurmerken en concepten die normen hanteren met betrekking tot een dierwaardige veehouderij. In dit onderzoek zijn deze keurmerken en concepten vergeleken met de KPI’s en drempelwaardes. Omdat certificeringsschema’s niet hetzelfde jargon gebruiken en normen niet steeds op dezelfde manier en hetzelfde niveau van detail uitgewerkt zijn, moesten bepaalde – arbitraire doch redelijk geachte - interpretaties worden gedaan. Ook zijn de bestedingen aan voedsel met een duurzaamheidskenmerk gekwantificeerd. De resultaten geven inzicht in de mate waarin de onderzochte keurmerken en concepten per diercategorie normen hebben opgenomen die overeenkomen met de KPI’s en drempelwaardes. Daarnaast geven de resultaten weer welke dieraantallen per diercategorie onder deze normen vallen. De keurmerken kunnen niet één op één met elkaar vergeleken worden. De bijdrage van de afzonderlijke KPI’s aan het dierenwelzijn is immers niet eenduidig en objectief te bepalen. De resultaten laten een grote diversiteit zien tussen de keurmerken op het gebied van dierwaardigheid (zowel wat betreft het aantal bedrijven en dieren als wat betreft het voldoen aan de KPI’s. De meeste keurmerken blijken een beperkt aantal KPI’s volledig te omvatten. Voor 1 op de 4 geselecteerde KPI’s geldt dat voor meer dan 90% van de dieren de gestelde normen in het keurmerk voldoen aan de betreffende KPI (o.a. ingrepen, weidegang, antibioticumgebruik, en geen kooisysteem). Voor 1 op de 3 geselecteerde KPI’s geldt dat voor meer dan 90% van de dieren het keurmerk geen normen heeft voor de betreffende KPI (o.a. uitloop, vrijloopstallen, kalf bij koe). Voor 1 op de 4 á 5 4 geselecteerde KPI’s geldt dat voor meer dan 90% van de dieren de gestelde normen in het keurmerk niet volledig voldoen aan de betreffende KPI (o.a. ingrepen, ruwvoer, sociale huisvesting, nestbouwmateriaal, uitloop, bezetting). Bij het interpreteren van de resultaten van deze nulmeting moet rekening gehouden worden met de beperkingen en de grenzen waarbinnen het onderzoek is uitgevoerd. Zo is het onderzoek gebaseerd op publiek beschikbare informatie in keurmerken en concepten waarbij onderliggende ketenkwaliteitssystemen niet beoordeeld zijn. Ook hanteren keurmerken overgangstermijnen waardoor niet alle geformuleerde normen ook al daadwerkelijk gerealiseerd zijn. De ervaringen uit deze nulmeting leiden tot aanbevelingen voor de vervolgstappen. Zo zal de uitvoering van een monitor gebonden zijn aan budgetoverwegingen. Niet alles wat kan worden gemeten, moet ook gemeten worden. Daarom dient een set van de meest betekenisvolle KPI’s in overleg met wetenschap en stakeholders geselecteerd te worden om tot een breed gedragen set van eenduidige en vergelijkbare KPI’s te komen. Aanbevolen is om voor de selectie van KPI’s de RDA-zienswijze Dierwaardige Veehouderij als basis te hanteren. In een monitoring kunnen geen individuele bedrijven worden bevraagd, maar dient gebruik gemaakt te worden van beschikbare gegevens die op een geaggregeerd niveau kunnen worden aangeleverd, zonder de voorlopers op het gebied van dierwaardigheid uit het oog te verliezen.

  • artikel

    Neospora is een typisch familieprobleem : serie gezondheid : neospora

    Het begint vaak met één koe die verwerpt. Vervelend, maar dat kan gebeuren. Pas als in korte tijd meerdere dieren volgen, gaan alarmbellen rinkelen. Neospora kan de stille boosdoener zijn, een parasiet die zich ongemerkt van generatie op generatie kan blijven verspreiden.

  • rapport

    Kalf bij de koe: onderzoek naar gezondheid en biestopname van kalveren

    Het doel van dit project, in opdracht van het Ministerie van LVVN, was om enerzijds in kaart te brengen hoe melkveebedrijven anno 2025/2026 kalf bij de koe (KbK) hanteren en welke adviezen aan (toekomstige) KbK-melkveehouders gegeven kunnen worden. Daarnaast was het doel om meer inzicht te krijgen in de diergezondheid van koeien en kalveren op KbK-bedrijven. De studieopzet bestond uit drie onderdelen. Onderdeel 1 richtte zich op diepte-interviews met KbK-melkveehouders om zodoende in kaart te brengen hoe KbK wordt toepast en om adviezen op te halen voor (toekomstige) KbKhouders. De onderwerpen in dit interview werden bepaald op basis van wetenschappelijke kennis en inzichten met betrekking tot KbK-bedrijven. In onderdeel 2 stuurden deelnemende melkveehouders serummonsters van vijf kalveren in de leeftijd van 2 tot 7 dagen in naar GD voor een IgG bepaling (hoeveelheid antistoffen in het bloed na de opname van biest). De resultaten van de kalveren binnen de KbK-bedrijven werden afgezet tegen de resultaten van kalveren afkomstig van andere bedrijven waarbij een biestopnamecheck is uitgevoerd. In onderdeel 3 is op basis van beschikbare data de KalfOK diergezondheidskengetallen bepaald van de KbK-bedrijven en vergeleken met de gemiddelden van alle aan KalfOK deelnemende melkveehouders. Waar mogelijk werden tevens demografische en diergezondheidskengetallen op bedrijfsniveau bepaald.

  • rapport

    Signaleren van verandering in diergezondheid bij het toewerken naar 155 RE in het totale melkveerantsoen : Deelproject Diergezondheidmonitoring van pilotproject Koe en Eiwit

    Het deelproject Diergezondheidsmonitoring binnen Koe en Eiwit onderzocht de relatie tussen het verlagen van eiwit in het rantsoen en diergezondheid. Deelnemers werden gevolgd via enquêtes, bedrijfsdata en diermetingen. De resultaten laten zien dat het eiwitgehalte een beperkte en inconsistente invloed had op diergezondheid. Enkele gevonden relaties waren een betere biestkwaliteit en hoger geboortegewicht bij lagere eiwit in de droogstand en minder diarree bij jongvee bij lagere eiwit bij kalveren. Management en bedrijfsomstandigheden lijken bepalender dan het eiwitgehalte. Verlaging van het ruw eiwitgehalte richting 155 g/kg DS is daarmee mogelijk zonder duidelijke negatieve gevolgen voor de diergezondheid.

  • rapport

    Evaluatie rekentool boeren binnen gezonde grenzen

    Part-Ner, Aardewerkadvies en Terug naar de Basis Advies hebben het concept ‘Boeren Binnen Gezonde Grenzen’ ontwikkeld. Het idee achter het ontwikkelde bedrijfsconcept is dat het bedrijf binnen de milieugrenzen blijft. Hierbij wordt uitgegaan van een melkveebedrijf gebaseerd op een specifieke combinatie van grasrijke en kruidenrijke percelen, in combinatie met een (grotendeels) voorjaarsafkalvende veestapel en veel weidegang. Deze specifieke bedrijfsopzet kent in vergelijking met het gemiddelde Nederlandse melkveebedrijf een relatief lage veebezetting (1-1,5 GVE/ha), een relatief lage krachtvoergift per koe (800-1200 kg/koe/jaar) en een relatief lage melkproductie per koe (ca. 6.000 kg/jaar). Voor dit concept is een rekentool ontwikkeld waarmee melkveehouders inzicht krijgen in wat omschakeling naar dit systeem in financieel/economisch opzicht voor hen betekent. LVVN heeft aan WSER gevraagd om te reflecteren op deze rekentool en die waar mogelijk ook te valideren.

  • nieuws

    Betere voeropname bij koeien die geleidelijk van hun kalf wordt gescheiden - Groen Kennisnet

    Het kalf geleidelijk van de koe scheiden is positief voor de voeropname van het moederdier. Op de website van Crkls staan de resultaten van een onderzoek waarin de effecten van geleidelijk of abrupt scheiden van koe en kalf worden vergeleken.

  • artikel

    Veel beweging richting meer dierenwelzijn

    Kennis - Rondom het welzijn van rundvee, ook vleesvee, beweegt er momenteel bijzonder veel. Zowel in het maatschappelijk debat als op politiek niveau ontwikkelen zich nieuwe initiatieven. Een Europees adviesstuk rond het welzijn van vleesvee en een nieuw Nederlands wetsvoorstel rond het houden van dieren zijn daar voorbeelden van.

  • artikel

    Niet altijd snotneuzen bij koeiengriep : serie gezondheid : IBR

    Een koortslip of waterpokken: het wordt veroorzaakt door een herpesvirus, net als ibr bij runderen. Waar de humane ziekten zichtbare symptomen geven, sluimert ibr vaak onopgemerkt op rundveebedrijven.

  • artikel

    Gevraagd: alertheid op salmonellabacterie : serie gezondheid : salmonella

    Salmonella is verraderlijk, verspreidt zich snel en laat niet altijd ziekteverschijnselen zien. Eind 2024 steeg het aantal besmette melkveebedrijven. ‘Wees alert en onderschat salmonella niet’, waarschuwt dierenarts Maarten Weber.

  • rapport

    Versnellingsspoor kennis biologische productie : Plan van aanpak

    In een vierjarig kennisprogramma, wordt kennis ontwikkeld in de praktijk, op systeemniveau, ten behoeve van doorontwikkeling van de biologische plantaardige en dierlijke productie. Dit kennisprogramma sluit aan op een bredere beleidsopgave van het ministerie van LVVN voor biologische productie en consumptie welke vanuit het Nationale Actieplan Biologisch is ingezet. Dit onderzoeksprogramma is aanvullend op de kennisvragen die binnen bestaande financieringsstructuren opgepakt zijn of opgepakt kunnen worden. De kennisontwikkeling vindt plaats door integratie van bestaande en nieuwe kennis voor biologische productie op het niveau van het bedrijfssysteem. Kennisontwikkeling vindt plaats met relevante agrarische bedrijven en kennisorganisaties en wordt aangevuld met kennisdeling. Het kennisprogramma richt zich op kennisontwikkeling en -integratie voor de biologische akkerbouw en melkveehouderij. Doel is het creëren van toekomstbestendige, weerbare en duurzame landbouwsystemen die bijdragen aan maatschappelijke opgaven zoals klimaat, biodiversiteit, bodem en water. In de akkerbouw ligt de nadruk op robuuste gewassen, gezonde bodems en kringloopsluiting. In de melkveehouderij staat een onderscheidend productiesysteem centraal, met aandacht voor dierwaardigheid, diergezondheid en stabiele ruwvoerproductie.

  • rapport

    Kennisvragen dierwaardige veehouderij

    Om de ontwikkeling naar een dierwaardige veehouderij te ondersteunen zijn kennisvragen verzameld bij stakeholders voor de sectoren melkvee, varkenshouderij, pluimveehouderij (alleen kippen) en vleeskalveren. De resulterende 926 kennisvragen zijn inzichtelijk gemaakt aan de hand van verschillende indelingen op een interactieve pagina. De ingediende kennisvragen illustreren dat de transitie naar een dierwaardige veehouderij niet alleen vraagt om technologische kennis, maar ook om onderliggende keuzes en over randvoorwaarden, zoals economische haalbaarheid en ketenorganisatie.

  • rapport

    Jersey vergeleken met Holstein Friesian : verschillen in voeropname, melkproductie en berekende excretie

    Er is een literatuurstudie uitgevoerd om voor de stikstofexcretie in te schatten hoeveel Jersey koeien equivalent zijn aan 1 Holstein Friesian (HF) koe. Jersey koeien hebben een lager gewicht en een lagere onderhoudsbehoefte. Bij een gelijkblijvende meetmelk (FPCM)-productie van de veestapel is 1,15 Jersey melkkoe equivalent aan 1 HF koe. Bij meer melkkoeien hoort ook meer jongvee, echter ook het jongvee van Jersey melkkoeien heeft een lager gewicht en energiebehoefte. Bij jongvee is het aandeel lichaamsgewicht in de totale energiebehoefte hoger dan bij melkvee, waardoor voor jongvee per HF dier waarschijnlijk wat meer dan 1,15 Jersey dieren gehouden kunnen worden. Ondanks meer jongvee door meer Jersey koeien dan HF koeien (bij dezelfde veestapel melkproductie), neemt de energiebehoefte en de excretie van de jongveestapel niet toe. Het gebruik van de excretieforfaits (RVO tabel 6) leidt voor Jersey koeien tot een onderschatting van de stikstofexcretie. De reden is dat de excretieforfaits de relatie weergeven tussen de melkproductie en de stikstofexcretie van HF koeien. Jersey koeien produceren per kg melk meer meetmelk dan HF koeien doordat de melk van Jersey koeien een hoger vet- en eiwitgehalte heeft.

  • rapport

    Rekenregels van de KringloopWijzer 2025 : achtergronden van BEX, BEA, BEN, BEP en BEC: actualisatie van de 2024-versie

    Het project KringloopWijzer heeft tot doel een instrument te ontwikkelen en te toetsen, waarmee voor melkveebedrijven of bedrijven met een melkveetak de kringloop en verliezen van stikstof, fosfaat en koolstof in beeld worden gebracht. Het instrument levert daarvoor diverse kengetallen op. Onder deze kengetallen liggen een groot aantal rekenregels. Dit rapport beschrijft deze rekenregels en op welke invoergegevens ze zijn gebaseerd. Ook is aangegeven waar nog beperkingen liggen voor gebruik van de KringloopWijzer

  • rapport

    Naslagwerk Basis voor brandveiligheid van veestallen

    Het naslagwerk is bedoeld voor iedereen die zich wil verdiepen in de brandveiligheid van veestallen. Het biedt een uitgebreid overzicht van beschikbare kennis over de aspecten die van invloed zijn op de brandveiligheid van veestallen. Ook komen de effecten van maatregelen op de brandveiligheid, zoals compartimentering, installaties en protocollen, aan bod. Het document vormt de basis én achtergrond voor het denkraam en kan gebruikt worden als hulpmiddel voor kennisoverdracht en toepassing van het denkraam.

123...6