ZuivelNL

De Caribische mariene ecosystemen, cruciaal voor kustbescherming en toerisme, verkeren in een alarmerende staat. Vooral koraalriffen hebben het zwaar. Hoewel de druk groot is, is bekend welke maatregelen nodig zijn. Door de oorzaken bij de bron aan te pakken, kan de onderwaternatuur herstellen en toekomstbestendigheid voor de eilanden worden gerealiseerd.

In het Caribisch deel van het Koninkrijk leven veel unieke soorten,waar Nederland verantwoordelijkheid voor heeft. Met de meerderheid gaat het niet goed, ondanks alle beleidsvoornemens. De grootste problemen zijn loslopendegeiten, uitheemse soorten en klimaatverandering.

Dit rapport betreft de voortgang die in 2025 is gerealiseerd binnen het Nationaal Kennisprogramma Stikstof. Dat programma loopt sinds 2021 en moet de kennisbasis onder het beleid versterken door stikstofmetingen en -modellen continu te verbeteren en onzekerheden daarin inzichtelijk te maken. De kennisinstellingen RIVM, TNO, Wageningen University & Research werken daarbij samen. Verschillende kennisinstellingen werken aan het verbeteren van stikstofmetingen en -modellen en dat heeft in 2025 tot tastbare resultaten geleid. In 2025 zijn de landelijke stikstofmeetnetten verder uitgebreid. Het Meetnet Ammoniak is gegroeid naar 357 meetlocaties. De uitbreiding van de meetlocaties voor droge depositiemetingen loopt minder voorspoedig dan gehoopt. De kwaliteit van metingen is verder geborgd door standaardisering en automatisering van dataverwerking. Er is ook voortgang geboekt in het verbeteren van de invoergegevens voor modellen. Zo zijn berekeningen gedaan voor hoeveel stikstof en fosfaat landbouwhuisdieren uitscheiden in dierlijke mest. Verder is gewerkt aan betere emissiefactoren voor onder andere kunstmest en beweiding. Er is meer inzicht verkregen over de emissies bij aanwending van verschillende kunstmestsoorten op verschillende grondsoorten. Ook is meer inzicht verkregen in stikstofemissies uit mestopslag en landbouwgronden. In 2025 zijn stappen gezet in het combineren van modellen.

Central to this research report is the question whether simplified calculation variants of KPIs could provide a good basis for quickly starting a performance approach at farm level for nitrogen, climate and water. By using regression formulas, the study provides concrete substance to the simplification options proposed in the KPI-K project. The research focuses on the dairy farming and arable farming sectors and is limited to the KPIs nitrogen surplus (expressed as soil and farm surplus), ammonia emissions, phosphate surplus and greenhouse gas emissions. The results of this exploratory study show that the concept of simplified calculation variants of KPIs using regression formulas does offer opportunities - namely, an initial estimate of farm-specific performance with limited administrative burdens and fewer assurance issues. However, it is certainly not a ready-made total solution for starting farm-oriented policy goals by the government.

In dit onderzoeksrapport staat de vraag centraal of vereenvoudigde berekeningsvarianten van KPI’s een goede basis zouden kunnen zijn om korte termijn te kunnen starten met doelsturing op bedrijfsniveau voor stikstof, klimaat en water. Dit onderzoek laat zien hoe de in het KPI-K-project voorgestelde vereenvoudigde berekeningsvarianten met behulp van regressieformules concreet kunnen worden toegepast. Het richt zich op de sectoren melkveehouderij en akkerbouw en beperkt zich tot de KPI’s stikstofoverschot (uitgedrukt als bodem- en bedrijfsoverschot), ammoniakemissie, fosfaatoverschot en broeikasgasemissie. Uit de resultaten van dit verkennende onderzoek blijkt dat het concept van vereenvoudigde berekeningsvarianten van KPI’s via regressieformules wel kansen biedt; ze geven namelijk een eerste inschatting van bedrijfsspecifieke prestaties met beperkte administratieve lasten en minder borgingsvraagstukken. Het is voor de overheid echter zeker geen kant-en-klare totaaloplossing om op korte termijn met bedrijfsgerichte doelsturing te kunnen starten.

The core question answered in this report is: what are the economic consequences of the establishment of wolves in the Netherlands for the tourism sector and livestock farming? At the sectoral level, the economic effects of the establishment of wolves are limited for both the tourism sector and livestock farming, but are increasing significantly in livestock farming. At the farm level, in the tourism sector negative economic effects occur primarily in areas where the government is taking measures and providing advice due to problematic wolf behavior. In livestock farming, damage is concentrated at a limited number of farms that have been repeatedly attacked. Direct damage is compensated. Subsidies can be applied for wolf-deterrent measures. Indirect costs, particularly labor, are not compensated. The research was conducted based on a literature review, data analysis, and interviews with entrepreneurs in the tourism sector, affected livestock farmers, land managers, and other stakeholders.

De kernvraag beantwoord in dit rapport is: wat zijn de economische gevolgen van de vestiging van wolven in Nederland voor de toeristische sector en de veehouderij. Op sectoraal niveau zijn de economische effecten van de vestiging van wolven beperkt, zowel de toeristische sector als voor de veehouderij, maar neemt in de veehouderij wel sterk toe. Op bedrijfsniveau treden negatieve economische effecten in de toeristische sector vooral in gebieden waar de overheid maatregelen neemt en adviezen geeft vanwege problematisch wolvengedrag. In de veehouderij concentreert de schade zich bij een beperkt aantal bedrijven die herhaaldelijk zijn aangevallen. Directe schade wordt gecompenseerd. Voor wolfwerende maatregelen kan subsidie aangevraagd worden. Indirecte kosten, met name arbeid wordt niet gecompenseerd. Het onderzoek is uitgevoerd op basis van literatuurstudie, analyse van data en interviews met ondernemers in de toeristische sector, getroffen veehouders, terreinbeheerders en andere stakeholders.

This study analyses the application of the derogation assessment under Article 6(4) of the Habitats Directive, known in Dutch as the ‘ADC test’, by examining how frequently and for which types of projects it is used, as well as how EU Member States interpret its criteria. To obtain the most comprehensive overview possible of known applications, we compiled a database drawing on three sources: EC summary reports, EC opinions, and Article 17 reports. We identified 273 projects between 2003 and 2021, nearly half of which (132) were located in Germany. The Netherlands was close to the average, with 16 projects. To examine the application of the derogation assessment under Article 6(4) of the Habitats Directive, we conducted a document study of nine projects across four countries: the Netherlands, Belgium, Germany, and Denmark. For most projects, the lead time ranged from approximately five to seven years. The vast majority of ADC assessments concerned large scale public sector projects, including motorway construction and other civil engineering works. Other frequently occurring categories included dike reinforcement (36 projects), coastal protection (25), and water management (21). Economic and socio-economic interests were often cited jointly as imperative reasons of overriding public interest and were frequently linked to broader public interests, such as public health, public safety, and significant environmental benefits. In Europe as a whole, the assessment is used primarily for loss of habitat area, whereas in the Netherlands it is also used for indirect impacts resulting from nitrogen deposition.

In deze studie analyseren we hoe vaak en voor welke typen projecten de ADC-toets (artikel 6.4 van de Habitat-richtlijn) wordt toegepast en hoe EU-lidstaten de ADC-criteria invullen. We stelden een database samen op basis van drie bronnen (EC summary reports, EC-adviezen en Artikel 17-rapportages) om een zo volledig mogelijk beeld te krijgen van bekende toepassingen. Voor de periode 2003-2021 identificeerden we 273 projecten. Met 132 projecten neemt Duitsland bijna de helft daarvan voor zijn rekening. Nederland bevindt zich in de middenmoot met in totaal 16 projecten. Voor negen projecten in vier landen (Nederland, België, Duitsland en Denemarken) voerden we een documentenstudie uit naar de uitvoering van de ADC-toets. Voor het merendeel van de onderzochte projecten lag de doorlooptijd rond de vijf tot zeven jaar. Het overgrote deel van de ADC-toetsen betrof groot-schalige overheidsprojecten, zoals autowegen en andere civiele werken (72). Vervolgens zijn dijkversterkingen (36), kustbeschermingsprojecten (25) en waterbeheer (21) de meest voorkomende categorieën. Economische belangen gecombineerd met sociaaleconomische belangen worden veel opgevoerd als dwingende redenen van groot openbaar belang. We zagen dat deze vaak worden gekoppeld aan zwaarwegende publieke belangen zoals de menselijke gezondheid, de openbare veiligheid of voor het milieu wezenlijk gunstige effecten. In Europa wordt de ADC-toets vooral toegepast bij areaalverlies, terwijl Nederland de toets ook inzet voor indirecte effecten door stikstofdepositie.

Het doel van deze studie is het in beeld brengen van de effecten van circulaire strategieën, die worden ingezet in het kader van de eiwittransitie. Het gaat om de productie van eiwitrijke gewassen in de Europese Unie, het beter benutten van reststromen en het overstappen naar het EA-Lancet dieet. Aan de hand van een Theory of Change worden de gevolgen van de circulaire strategieën op de ecologische voetafdruk en het biodiversiteitsverlies (zowel binnen als buiten ons landsgrenzen) beschreven. Vanuit het transformative governance-perspectief wordt beschreven welke beleidsinstrumenten de overheid zou kunnen inzetten om de effecten van drie circulaire strategieën te verzilveren.

To enjoy healthy forests in the future and achieve nature and climate objectives, the Netherlands needs a larger area of forest than the approximately 364,000 hectares of forest which exist today. In 2020, the National Forest Strategy was therefore published in which the national and provincial governments agreed to create an extra 37,000 hectares of forest by 2030. This ambition to increase the forest area requires more resources for land acquisition, landscaping and forest planting, among others, than are available. The question is therefore which alternative financing instruments, additional income from the forest and linkage opportunities with other societal tasks could potentially contribute to funding this forest expansion ambition. Our research shows that there are several promising private and public-private alternative instruments for at least some of the funding. Linkage opportunities exist in the areas of defence, housing and energy transition. Furthermore, multi-benefit cost-sharing from the US, Biodiversity Net Gain from the UK and the sustainable tourist tax as applied in the Balearic Islands may offer starting points. More in-depth research is needed on the practicality of these alternative financing instruments

Om in de toekomst van goed functionerende bossen te kunnen genieten en om natuur- en klimaatdoelen te halen, is er in Nederland een groter areaal bos nodig dan de circa 364.000 hectare bos van nu. Daarom is in 2020 de landelijke Bossenstrategie gepubliceerd, waarin het Rijk en de provincies hebben afgesproken om 37.000 hectare extra bos te realiseren in 2030. Voor deze bosuitbreidingsambitie zijn meer middelen nodig voor onder meer grondverwerving, inrichting en bosaanplant dan er beschikbaar zijn. Daarom is de vraag welke alternatieve financieringsinstrumenten, aanvullende inkomsten uit het bos en meekoppelkansen met andere maatschappelijke opgaven de potentie hebben om bij te dragen aan de financiering van deze geambieerde bosuitbreiding. Uit ons onderzoek blijkt dat er diverse kansrijke private en publiek-private alternatieve instrumenten zijn voor in elk geval een deel van de financiering. Meekoppelkansen liggen op het vlak van defensie, woningbouw en energietransitie. Verder bieden multi-benefit cost-sharing uit de VS, Biodiversity Net Gain uit het VK en duurzame toeristenbelasting op de Balearen mogelijk aanknopingspunten.Er is verdiepend onderzoek nodig naar de bruikbaarheid van deze alternatieve financieringsinstrumenten in de praktijk.

Veranderende weerpatronen, met vaker intense regenval of langdurige droogte, vragen om nieuwe oplossingen voor irrigatie van gewassen. Denk aan hergebruik van gezuiverd afvalwater, het langer vasthouden van water in het watersysteem of het aanleggen van waterberging in bassins. Deze ontwikkelingen kunnen echter ook nieuwe routes creëren voor overdracht van pathogenen van water naar gewassen voor humane consumptie. Dit rapport heeft als doel groente- en fruittelers inzicht te geven in voedselveiligheidsgevaren die samenhangen met (her)gebruik van oppervlakte- en afvalwater voor irrigatie.

Kennis - De terugkeer van wolven naar Drenthe is een zichtbaar gevolg van ontwikkelingen in het Europese en Nederlandse natuurbeheer en biodiversiteitsbehoud. Na decennia van afwezigheid heeft de wolf zijn weg teruggevonden naar de Nederlandse landschappen, waaronder Drenthe. De aanwezigheid van wolven in Drenthe, nu met vier gevestigde roedels en een groeiende populatie, weerspiegelt de succesvolle inspanningen voor natuurbescherming en -herstel in Europa, maar introduceert ook nieuwe uitdagingen en vraagstukken voor lokale gemeenschappen, veehouders en natuurbeheerders. Sinds de terugkeer van wolven in Nederland is er veel te doen rond de aanwezigheid van deze soort in onze natuur. Sommige mensen zijn enthousiast over de terugkeer van de wolf maar tegelijkertijd veroorzaken wolven schade en leeft bij anderen ook angst voor wolven. De invloed van de aanwezigheid van wolven op onze inwoners is groot. Er zijn relatief veel schapen in onze provincie en is er helaas ook relatief veel schade onder schapen te betreuren. Dit brengt economische en emotionele schade met zich mee. Er is soms ook twijfel en weerstand bij de dierhouders om preventieve maatregelen tegen aanvallen van de wolf te nemen. De preventieve maatregelen komen heel precies en kosten tijd en geld. Gedeputeerde Staten hebben in het coalitieakkoord 2023-2027 als doel opgenomen te streven naar een wolfvrije regio. Vanuit Europese regelgeving heeft de wolf echter een beschermde status. Pas als er echt geen andere opties zijn mag ingegrepen worden bij wolven die problematisch gedrag vertonen. Door de beschermde status stelt de provincie Drenthe capaciteit en middelen beschikbaar om zo goed mogelijk om te kunnen gaan met de aanwezigheid van wolven. In deze aanpak wordt omschreven waar Drenthe aan werkt en/of gaat werken. Dit als provinciale invulling van het overkoepelend beleid zoals opgenomen in het IPO Wolvenplan 2025. De Provincie Drenthe is bevoegd gezag voor uitvoering van de Omgevingswet en heeft daarmee een wettelijke taak voor actieve en passieve bescherming van Habitatrichtlijnsoorten waar wolven onder vallen.

Onderzoek - De grijze wolf (Canis lupus) keerde in 2018 terug naar Nederland na een afwezigheid van bijna 150 jaar. Sindsdien is de publieke acceptatie van de soort sterk afgenomen, onder invloed van aanvallen op vee, incidenten met mensen en hun honden, en de grootschalige verspreiding van desinformatie via sociale media. Tegen deze achtergrond heeft EcoJust, in samenwerking met Humane World for Animals, onderzoek gedaan naar stroperij en vervolging van wolven in Nederland. Het onderzoek vond plaats tussen oktober 2025 en maart 2026 en was gebaseerd op interviews met 61 getuigen, onderzoek in open bronnen en op sociale media, en een analyse van tien jaar wolvenmonitoringsgegevens. De belangrijkste bevinding is onomstotelijk: De vervolging van wolven in Nederland is veel omvangrijker, beter georganiseerd en geografisch sterker geconcentreerd dan publiekelijk wordt erkend.

De opgaven in de watersector zijn groot en uitdagend. Hoe krijgen we het voor elkaar dat verouderde infrastructuur tijdig wordt vervangen, dat nieuwe waterzuiveringen worden gerealiseerd, dat dijken worden versterkt, dat gebieden klimaatadaptief worden ingericht, enzovoort? Zijn er voldoende mensen en middelen om dat te realiseren? Dat waren in eerste instantie de vragen waar we aan dachten toen we een Water Governance themanummer over uitvoeringskracht wilden maken. Hét buzzwoord in de watersector als we denken aan wat er de komende jaren moet gebeuren, wetende dat er mensen met pensioen gaan, andere sectoren ook behoefte hebben aan deskundig personeel en het maar de vraag is of bedrijven het werk willen aannemen als het in de markt wordt gezet.

Dit rapport is geschreven in het kader van een adviesaanvraag onder het onderzoeksprogramma “Rol van overheden in maatschappelijke transformatieprocessen” van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Het programma richt zich op de vraag wat het openbaar bestuur op verschillende niveaus kan doen om maatschappelijke transformatieprocessen vorm te geven, aan te jagen, en te faciliteren. Het programma houdt zich daarbij specifiek bezig met vier transformatieopgaven, namelijk die over: 1) de circulaire economie, 2) een klimaatneutrale samenleving, 3) een meer natuurinclusieve landbouw en plantaardiger voedselsysteem, en 4) een duurzaam mobiliteitssysteem.In dit rapport beogen wij drie verschillende doelen te bereiken, conform de uitvraag van het PBL:1. Het geven van inhoudelijke duiding op het thema “governance gericht op maatschappelijke transformatieprocessen”;2. Het aanreiken van een raamwerk waarmee relevante vraagstukken/kwesties die spelen bij de governance van transformaties in beeld gebracht kunnen worden, gekoppeld aan eventuele fasen in transformaties en/of kenmerken van de transformatie-opgaven.3. Het schetsen van de diverse overwegingen die meegenomen kunnen worden bij het kiezen van bepaalde interventies vanuit het openbaar bestuur ten bate van maatschappelijke transformaties (effectiviteit, legitimiteit, enz.).Bij het bereiken van deze doelen is rekening gehouden met reeds bekende inzichten bij het PBL. Dat betekende kort samengevat dat het rapport zich niet nadrukkelijk hoeft te richten op een aantal aspecten, te weten de voor transformaties benodigde capaciteiten en institutionele veranderingen binnen het openbaar bestuur, en de rol van reflexiviteit of het leervermogen van het openbaar bestuur bij transformatieprocessen. De reden hiervoor is dat deze aspecten al elders uitgewerkt zijn (zie bijvoorbeeld Beunen, 2024). In dit rapport wordt nadrukkelijk wél gesproken over de overeenkomsten en verschillen tussen bovengenoemde transformatie-opgaven en worden bevindingen waar mogelijk verlevendigd en geïllustreerd met voorbeelden.

This report describes developments in the Dutch trade in agricultural products in 2025. In this joint edition, Wageningen Social & Economic Research and Statistics Netherlands (CBS) have published the first estimates of the agricultural trade figures for 2025, including an explanation. This trade consists of both agricultural goods and agriculture-related goods. The report also includes information on revenues from agricultural trade. There are five sections that focus in more detail on special topics. For this edition, the topics include new price and volume data, background on EU trade policy, an analysis of agricultural trade with Asian countries, trade relations with Ukraine and Russia, and the role of propagation material in the arable and horticultural sectors.

This publication outlines opportunities to improve knowledge flows within the Dutch Agricultural Knowledge and Innovation System (AKIS) and to foster innovation for the sustainability of agricultural sectors. These opportunities are summarised in a ‘Route and Opportunities Map’ described in this publication, consisting of three interconnected AKIS routes: 1) streamlining learning and innovation in practice, 2) strengthening the organisation and governance of the AKIS (AKIS governance), and 3) connecting AKIS with broader societal and systemic challenges. Together, these routes provide practical guidance for a better-functioning and future-proof AKIS.